محوطههاي باستاني باغملک در استان خوزستان طي چند سال گذشته مورد حجوم حفاران غيرمجاز و کشاورزان قرار گرفته است و اين اقدام در حالي ادامه دارد که هنوز گزارشي در اينباره ارائه نشده و سازمان متولي حفاظت از ميراث فرهنگي نيز اقدامي براي جلوگيري از ادامه تخريبهاي پيشرو انجام نداده است.
باغملک از جمله شهرهاي کهن ايران است که با نام "اوربه ايلامي" شناخته ميشود. اين شهر مرکز شهرستان باغملک است که در شرق استان خوزستان واقع شده و با شهرهاي رامهرمز، ايذه و اهواز و همچنين استانهاي چهارمحال بختياري و کهکيلويه و بويراحمد هم مرز است.
به گفته کارشناسان ميراث فرهنگي، تخريب محوطههاي باستاني باغملک طي چندسال گذشته به نحوي شدت گرفته که نگراني علاقهمندان ميراث فرهنگي را همراه داشته است. به گفته دوستداران ميراث فرهنگي باغملک طي يک دهه اخير از ميان آثار تاريخي اين شهر تنها 4 اثر به ثبت ملي رسيده و اين درحالي است که هنوز هيچ بررسي و شناسايي، کاوش و يا تعيين حريم در باغملک انجام نشده است.
سراي ارغواني (قلعه ارغواني)، کوشک دالخوني، تپه امامزاده شاه رودبند، محوطه باستاني منجنيق، ارابه و تپه باستاني تل سبز، از جمله محوطههاي تخريب شده در باغملک طي چند سال گذشته است که هنوز هم روند تخريبي آنها توسط حفاران غيرمجاز و کشاورزان ادامه دارد.
سراي ارغواني از جمله آثار مهم باغملک است که احتمالا به دوره ساسانيان مربوط ميشود. اين سرا يا قلعه در ميان زمينهاي کشاورزي محصور شده و به همين علت، کشاورزان براي ادامه کشت خود وارد عرصه آن شدهاند.
به گفته کارشناسان ميراث فرهنگي، کشت نه تنها روي عرصه که وارد اتاقهاي اين قلعه نيز شده است و از همه بدتر آنکه کشاورزان براي تغيير کشت خود، بخشهايي از اين قلعه تاريخي را به آتش کشيدهاند. همچنين عمليات کشت باعث تخريب ديوارهاي سنگي اين بنا شده است.
البته تخريب اين بنا تنها توسط کشاورزان انجام نميشود و به گفته دوستداران ميراث فرهنگي حدود چند ماه قبل شخصي با لودر اقدام به خاکبرداري از تپه کرده بود.
کوشک دالخوني يکي ديگر از محوطههاي تخريب شده باغملک است. متهمان تخريب اين بناي تاريخي حفاران غيرمجاز و قاچاقچيان اموال تاريخي هستند. حفرههايي به عمق 2 و عرض يک متر نشان از حضور حفاران غيرمجاز در اين کوشک ساساني ـ اسلامي دارند.
قاچاقچيان حتي داخل اتاقهاي کوشک را هم به دنبال آثار تاريخي گشتند و سوراخ کردند. اتاقهاي 5 متري اين کوشک با مصالح گچ و سنگ ساخته شده و در حالي که عمر زيادي از آن ميگذرد اما هنوز پابرجا هستند.
گفته ميشود که کوشک دالخوني براي امنيت بين راهي کاروانها ساخته شده و به همين علت با قرار گرفتن محل آن در دشت، کاربري يک پاسگاه نظامي را داشته است.
محوطه باستاني ارابه نيز يکي ديگر از قربانيان حجوم حفاران غيرمجاز است. حفرههاي ايجاد شده روي اين محوطه با عمق يک متر و 20 سانتيمتر، طول يک متر و 60 سانتيمتر و عرض يک متر و 70 سانتيمتر از جمله نشانههاي حضور قاچاقچيان اموال فرهنگي است.
از بقاياي کندن حفاران غيرمجاز، سفالهاي دوره ساساني و اسلامي به جاي مانده است. از سوي ديگر يکي از حفرههاي به وجود آمده در اين محوطه به طول 14 متر و عرض 4 متر و ارتفاع يک متر و 40 سانتيمتر باعث شده تا سنگ و گچ بناي مدفون در اين محوطه به روي خاک آورده شود و باقي آن نيز به صورت نخاله به محلي در نزديکي تپه برده شده است.
با توجه به مشاهدات عيني و وجود ديوارهاي بيرون آمده از خاک و سفالهاي پراکنده در اطراف محوطه باستاني ارابه، کارشناسان احتمال ميدهند که بناي تخريب شده به دوره ساساني و اسلامي تعلق داشته باشد.
تپه باستاني تل سبز باغملک نيز به دليل حضور حفاران غيرمجاز تخريب شده است. چالهاي به عمق 12 متر و طول يک متر و 80 سانتيمتر و عرض يک متر و 40 سانتيمتر نشان از آسايش خاطر حفاران در اين محوطه باستاني دارد. اين حفره بزرگ در زمستان سال 1388 ايجاد شده و گفته ميشود که حفاران همچنان به کار خود ادامه ميدهند.
تپههاي امامزاده شاه رودبند هم بخش ديگري از پيشنيه تاريخي باغملک محسوب ميشود که مورد تعرض قرار گرفته است. البته متهم اين تعرض يک مالک شخصي است که دور تا دور ديوارهاي اين تپهها را حصار کشيده و قصد تسطيح آنها را دارد. اقدامات تازه او نشان از آغاز تسطيح اين محوطهها دارد.
اما در کنار اين تپههاي باستاني، محوطه منجنيق واقع شده که قرار است يک جاده دسترسي از روي آن عبور کند. اين جاده توسط مسکن مهر کشيده ميشود و هماکنون نيز لودرها بخشهايي از اين محوطه را تسطيح کردهاند.
به گفته کارشناسان ميراث فرهنگي قرار است لودرها کمي هم در عمق محوطه نفوذ کنند که به دليل وجود گورستان در زير محوط منجنيق، امکان تخريب آثار تاريخي دو چندان ميشود.
در اين ميان پرسش اصلي دوستداران ميراث فرهنگي باغملک اين است که چرا يگان پاسداران ميراث فرهنگي با مشاهده حجم گسترده تخريبها هنوز اقدامي جدي براي جلوگيري از اين تخريبها انجام نداده است؟
البته کمبود امکانات حفاظتي براي يگان پاسداران در تمام استانهاي کشور ديده ميشود، اما بهتر است که سازمان متولي حفاظت از ميراث فرهنگي امکانات خود را به مناطق پرخطر ميراث فرهنگي کشور ارسال کند تا مانع از تخريبهاي گسترده از قبيل آنچه در باغملک رخ ميدهد، شود.